Część 1 – Pieniądze, które sprawiły, że mój ojciec nigdy więcej nie spojrzał na moją matkę tak samo
„Powiedz, że nie rozdałeś wszystkiego!”
Głos mojego ojca rozniósł się echem po kuchni, brzęcząc szklankami w przeszklonej gablocie.
Miałem dwanaście lat. Stałem boso w korytarzu, oparty o ścianę, obserwując ich przez lekko uchylone drzwi. Moja matka siedziała przy stole, ściskając w obu dłoniach pustą książeczkę oszczędnościową. Przed nią stała filiżanka zimnej herbaty, a obok brązowa koperta.
„Nie wszystko” – powiedział cicho. „Zostało na rachunek za prąd i zakupy”.
„Jaki z ciebie hojny!” Ojciec zaśmiał się gorzko. „A przeciekający dach? Kocioł? Okulary Anny? Przygotowania Piotra do uniwersytetu?”
Mama spuściła głowę.
„Chłopak musiał już iść. Jeśli spóźni się na studia, straci miejsce”.
„Nie twój syn!”
W tym momencie mama podniosła wzrok.
„Nie. Ale był moim studentem przez cztery lata”.
„Był! Skończył studia dwa lata temu. Dwudziestojednoletni mężczyzna. Niech pracuje, bierze pożyczkę i ma to z głowy!”
„Pracował. Ładował rzeczy na dworcu w nocy. Nie dostał pożyczki. Nie ma rodziny, poręczyciela, nikogo za sobą.
„Więc może Wiedeń nie jest dla niego!”
Coś stwardniało na twarzy mojej mamy.
„Twój talent nie zależy od tego, czy masz pieniądze na bilet kolejowy”.
Ojciec uderzył w stół tak mocno, że filiżanka się przewróciła. Brązowa ciecz spłynęła po ceracie.
„Zawsze byłaś ważniejsza niż ratowanie czyjegoś dziecka!”
Wtedy właśnie weszłam.
„Mamo?”
Oboje odwrócili się do mnie. W oczach mamy zalśniły łzy, ale natychmiast się uśmiechnęła, jakbym właśnie weszła w środek niewinnej rodzinnej rozmowy.
„Śpij już, kochanie”.
„Co się stało?”
Ojciec wskazał na książeczkę oszczędnościową.
„Twoja mama oddała ostatnie oszczędności niewdzięcznemu dzieciakowi”.
„On nie jest niewdzięczny” – powiedziała mama. „Ma na imię Mark”.
Wtedy pierwszy raz usłyszałem jego nazwisko.
Mark Varga. Dorastał pod opieką państwa. Moja mama uczyła historii języka węgierskiego w szkole zawodowej, gdzie dla większości dzieci nieukończenie szkoły średniej było zwycięstwem.
Ale Márk rysował budynki.
Nie byle jakie domy. Całe dzielnice miasta. Przystanki tramwajowe, mosty, biblioteki i osiedla, gdzie z każdego okna widać było drzewo.
Moja mama kiedyś przyniosła jeden ze swoich zeszytów. Chłopiec narysował to wszystko długopisem, bo nie miał pieniędzy nawet na zwykły ołówek.
Został przyjęty na politechnikę w Wiedniu na podstawie wyników, ale stypendium miało być dostępne dopiero od drugiego semestru. Musiał opłacić podróż, zakwaterowanie w pierwszym miesiącu i opłatę wpisową.
Pieniądze, które dała mu mama, były oszczędnościami naszej rodziny przez trzy lata.
„Zwrócisz mi je?” – zapytałem.
Mama spojrzała na mnie.
„Nie dlatego ci je dałam”.
Ojciec podniósł płaszcz.
„Oczywiście, że nie. Bo nie chcesz pomóc, Ilono. Chcesz być świętą”.
Zatrzasnęła za sobą drzwi.
Tej nocy deszcz rytmicznie uderzał od sufitu do zlewu w korytarzu. Mama siedziała przy kuchennym oknie, trzymając w dłoni zdjęcie.
Na zdjęciu była młodsza, jej włosy ledwo siwieły. Obok niej stał chudy chłopiec z kręconymi włosami, w znoszonym swetrze, ale z dumnym uśmiechem, jakby zaprojektował już najpiękniejszy budynek na świecie.
„Dlaczego jej go dałaś?” zapytałam.
Mama wzięła mnie na kolana.
„Bo pamiętam, jak to jest, gdy ktoś jest utalentowany, ale wszyscy mówią mu, żeby został tam, gdzie jest.
„Też ci to mówili?”
„Twój dziadek powiedział, że dziewczyna ze wsi nie potrzebuje studiów. Przecież mój nauczyciel opłacił mi bilet kolejowy, żebym mogła się tam dostać”.
„Oddałeś jej to?”
– Chciałem to wiele lat później. Nie przyjął.
– Jak mu wtedy podziękowałeś?
Mama się uśmiechnęła.
– Przekazałem to dalej.
Márk pojechał do Wiednia.
Na początku pisał co dwa tygodnie. Mama czytała każdy z jej listów na głos po obiedzie. Opowiadała mi o ogromnych salach wykładowych, lekcjach języków obcych, pracy, którą wykonywała wieczorami jako zmywaczka, i o tym, jak zdobyła najwyższą ocenę za swoje pierwsze zadanie projektowe.
Każdy list kończyła tym samym zdaniem:
„Nauczycielu, jeśli kiedykolwiek zbuduję coś, co będzie miało prawdziwą wartość, twoja wiara będzie w pierwszej cegle”.
Mój ojciec wstawał wtedy od stołu.
Mój brat Péter miał siedemnaście lat. Czuł się już na tyle dorosły, żeby stanąć u boku mojego ojca.
„Ładne listy” – powiedział kiedyś. „Szkoda, że nie można ich użyć do naprawy dachu”.
Mama zamknęła kartkę.
– Wiem, że jesteś zła.
– Nie jestem zła. Po prostu miło byłoby poczuć, że przyszłość twoich dzieci jest choć raz tak ważna.
Wyrok ją zabolał. Widziałem to.
Mimo to nie broniła się.
Stan zdrowia mojego ojca wkrótce się pogorszył. Mama udzielała korepetycji po szkole, szyła zasłony w weekendy i wydawała wszystkie swoje oszczędności na rodzinę. Péter zamiast iść na studia, zaczął pracować w warsztacie samochodowym. Zrezygnowałam z wycieczki szkolnej.
Brak pieniędzy był realny.
Tak samo jak złość.
Listy Marka nagle przestały przychodzić po trzech latach.
Na początku mama sprawdzała skrzynkę pocztową każdego popołudnia. Potem raz w tygodniu. W końcu zamknęła stare listy w pudełku na buty i położyła je na szafie.
– Zapomniałem – oznajmił tata.
„Może jest zbyt zajęty” – odpowiedziała mama.
„A może zdał sobie sprawę, że łatwiej zniknąć, niż oddać pieniądze”.
Moja matka nic nie powiedziała.
Minęło trzydzieści lat.
Mój ojciec zmarł. Peter otworzył własny warsztat, ja zostałem księgowym, ożeniłem się i rozwiodłem. Moja matka przeszła na emeryturę, ale nadal udzielała bezpłatnych korepetycji biednym dzieciom.
W wieku siedemdziesięciu dziewięciu lat spadła ze schodów.
Od tamtej pory miała trudności z chodzeniem, często zapominając, dokąd idzie.
Dał mi klucze i czasami pytał o to samo dwa razy. Peter od razu powiedział, że czas sprzedać mieszkanie.
„Byłby bezpieczny w domu opieki” – wyjaśnił.
„Nie chce się tam przeprowadzać” – powiedziałam.
„Przyzwyczai się”.
„To nie mebel”.
„Anno, widujesz go tylko w weekendy. Ja zajmuję się interesami”.
To nie była prawda. Zabierałam go do lekarza, robiłam za niego zakupy i płaciłam kobiecie, która mu pomagała trzy razy w tygodniu. Peter przychodził raz w miesiącu, głównie z dokumentami.
Zorganizowałam małe przyjęcie z okazji osiemdziesiątych urodzin mamy w jej mieszkaniu. Zaprosiłam dawnych kolegów, sąsiadów i kilku studentów. Na ścianie w salonie powiesiłam stare fotografie.
Wśród nich było zdjęcie mojej młodej mamy i Marka.
Peter je zobaczył.
„Dlaczego to powiesiłaś?”
„Bo to część jej życia”.
„To raczej część tego, co utrudniało nam życie”.
Moja mama to usłyszała.
„Nie dzisiaj, Peter”.
„Kiedy, mamo? Masz osiemdziesiąt lat. Czy nadal udajemy, że wszystkie twoje decyzje były szlachetne?”
Goście zamilkli.
„Nie powiedziałam, że wszystkie moje decyzje były słuszne” – odpowiedziała mama.
„Ale nigdy nie żałowałaś, że dałaś ostatniego grosza obcej osobie”.
Moja mama wyprostowała się na krześle.
„Nie. Nie żałowałam tego”.
„Nawet jeśli już nigdy nic nie zarobi?”
Jej ręce zaczęły drżeć.
„Nie”.
